Kalibrasyon :
Bir ölçüm cihazının gösterdiği değerin (yada bir madde ölçümünün verilen değerinin) , ölçütün konvansiyonel ‘gerçek’ değerinden sapmasının belirlenmesi ve dokümante edilmesidir.
İzlenebilirlik:
Ölçüm cihazında okunan değerin ( veya bir madde ölçümünün ), bir veya daha fazla kademede bir ulusal standart ile karşılaştırılması işlemidir.
Bu kademelerin her birinde kalibrasyon, metrolojik kalitesi daha yüksek standartta olan bir standart ile yapılır. Şekil 1’de gösterildiği gibi bir kalibrasyon hiyerarşisi vardır.
Şekil 1 de sağ taraf firma içinde yapılan kalibrasyon sisteminin var olan metrolojik yapı ile bağlantısını gösterir.
Kalibrasyon ve izlenebilirlik tanımları Uluslar arası Metrolojide Kullanılan Temel ve Genel Terimler Sözlüğünden verilmiştir (VIM 1993).
Kalibrasyon ve izlenebilirlik neden gereklidir ?
Ölçüm ve test cihazlarının kalibrasyon yardımıyla ulusal standartlara izlenebilirliği ; ulusal ve uluslar arası isteğin yerine getirilmesi veya başka bir değişle üretilen parçaların birbiriyle değiştirilebilir olması yani üretim yapan firmalar ve bu parçaların montajını yapan müşterilerin aynı ölçüyü bilmesi ve kullanması için gereklidir.
Ölçümün izlenebilirliğinin teknik olduğu kadar yasal sonuçları da vardır. Ürünün üreticisi ile yapılan anlaşmadaki şartlar (Ürün kalitesinin garantisi) ve düzgün kullanıldığında güvenliği kusurlarından dolayı etkilenmeyen ürünleri piyasaya sürme, uygun kanunlar ve yasal düzenlemeler ile uyumlu olmak zorundadır.
Sorumluluğu ispatlamak gerekli olur ise üretici sistematik ve dokümante edilmiş bir sistemle uygun ölçüm ve test ekipmanı kullanılarak ürün kontrolü yaptığını gösterebilmelidir.
Eğer ölçüm ve test cihazının doğruluğu için bağlayıcı gereksinimler sağlanmamış ise garanti edilmiş kalitenin yerine getirilmediği kabul edilir.
İzlenebilirlik temel maddelerinin tanımlanması
İzlenebilirlik birkaç temel madde ile karakterize edilir:
(a) Kesintisiz karşılaştırma zinciri; Genellikle ulusal veya uluslar arası bir standarda dayanan sistem
(b) Ölçüm belirsizliği; kabul edilen metotlara göre izlenebilirlik zincirinin her kademesinde yapılan hesaplamadır .Tüm zincir için bir genel belirsizlik hesaplanabilecek şekilde gösterilmeli ve oluşturulmalıdır
© Dokümantasyon; zincirdeki her kademenin dokümante edilmesidir . Genel olarak yapılan bütün işlemler onaylanmış prosedürlere göre gerçekleştirilmeli aynı şekilde sonuçlar dokümante edilmelidir;
(d) Rekabet; zincirdeki bir veya birkaç kademeyi oluşturan laboratuarlar veya kurumlar teknik olarak rekabet edebilirliklerini gösteren bir ispat sağlamalıdır, örneğin akredite olduklarını belgeleyerek;
(e) Referansın SI birimine bağlılığı; karşılaştırma zinciri SI birimlerinin gerçekleştirilmesi için primer standartlarda sonlanmalıdır.
(f) Re-kalibrasyon; kalibrasyonlar uygun aralıklarla tekrar edilmesi. Bu aralıkların uzunluğu birkaç değişkene bağlıdır.
Örneğin ; Gereken belirsizlik, kullanım sıklığı, kullanım şekli,cihazın stabilitesi.
Kalibrasyon hiyerarşisi
Uluslar arası seviye
Uluslar arası seviyede uluslar arası Birim sistemi (SI) ve primer standartların gerçekleştirilmesi ile ilgili kararlar Ölçüler ve ağırlıklar genel konferansı (CGPM) tarafından alınır. Uluslar arası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM) primer standartların geliştirilmesi ve bakımı ve en üst seviyedeki karşılaştırmaları organize eder.
Ulusal Metroloji Enstitüleri
Ulusal Metroloji Enstitüleri neredeyse tüm ülkelerde metroloji için en yüksek otoritedir. Genelde o ülkedeki fiziksel büyüklükler için izlenebilirlik kaynağı olan ulusal standartları bulundururlar. Eğer Ulusal Metroloji Enstitüsünün ölçüm ile ilgili SI birimini (SI birimi bütün türetilmiş birimleri kapsar) gerçekleştirebilecek imkanları varsa ulusal standart birimi gerçekleştiren primer standarta direk olarak izlenebilirdir.
Eğer enstitünün bu imkanı yoksa ölçümlerin diğer bir ülkede bulunan bir primer standarda izlenebilirliğini sağlamalıdır. Ulusal Metroloji Enstitüleri, primer standartların kendisinin uluslar arası karşılaştırılabilir olduğunu sağlar. Bu Ulusal Metroloji Enstitüleri ölçüm birimlerini kullanıcılara, bilim adamlarına, halk otoritelerine, laboratuarlar veya endüstriyel teşebbüslere yaymakla sorumludurlar. Yani bir ülkedeki kalibrasyon hiyerarşisinin en üstündedirler.
Akredite kalibrasyon laboratuarları
Kalibrasyon Laboratuarı Akreditasyon Kurumları belirlenmiş kriterlere göre endüstrideki kalibrasyon laboratuarlarını ve diğer organizasyonları akredite eder.Akreditasyon genellikle belirlenmiş ölçütler için ve ilgili kalibrasyon laboratuarında bulunan uygun ölçüm cihazları tarafından sağlanan en küçük ölçüm belirsizlikleri için verilir (en iyi ölçüm kapasitesi).
Akredite laboratuarlar genellikle bir firmanın iç kalibrasyon hiyerarşisinde en üsttedir.Görevleri, çalışma standartlarını (fabrika standartlarını) uygun aralıklarda Ulusal Metroloji Enstitüsü tarafından veya uygun ölçüm kapasitesine sahip akredite laboratuar tarafından kalibre edilmiş referans standartlarla karşılaştırmaktır.
Bir çok akredite laboratuar üçüncü şahısların isteği üzerine kalibrasyon yapar, örneğin uygun cihazlarla kalibrasyon ve ölçüm imkanları olmayan firmalar için ve ürün sertifikasyonu alanında faaliyet gösteren özel test laboratuarları .
Kalibrasyon sonuçları bir kalibrasyon sertifikasında dokümante edilmelidir.
Avrupa Kalibrasyon Laboratuarı Akreditasyon Kurumları EAL altında işbirliğine girmişlerdir. EAL’in bir temel hedefi herhangi bir akredite laboratuarın verdiği kalibrasyon sertifikalarının diğer ülkelerde kabul edilmesini sağlamaktır. Bu, laboratuarların ve Akreditasyon Kurumlarının uyumlu bir şekilde çalışmalarını ifade eder. Akreditasyon Kurumlarının değerlendirmesi ve laboratuar karşılaştırmalarının sonuçları, EAL’in kalibrasyon sertifikalarının karşılıklı kabulü hakkındaki çok uluslu kararında yer almıştır.
Bu demektir ki çok uluslu kararda imzası olan bir akredite kalibrasyon laboratuarı tarafından verilen resmi kalibrasyon sertifikaları (akreditasyon kurumunun logosunu taşıyan), diğer imzası olan akredite laboratuarlar tarafından verilen sertifikalara eş değerdir.
Dahili kalibrasyon (fabrikada kalibrasyon )
Bir dahili kalibrasyon sistemi firmada kullanılan tüm ölçüm ve test cihazlarının düzenli olarak kendi referans standartlarına karşı kalibre edilmesini sağlar. Firma referans standartları, ölçüm izlenebilirliğini akredite bir kalibrasyon laboratuarından veya Ulusal Metroloji Enstitüsü tarafından kalibre edilerek sağlamalıdır. Dahili kalibrasyon bir fabrika kalibrasyon sertifikası, bir kalibrasyon etiketi veya bazı diğer metotlar ile ispatlamalıdır. Kalibrasyon bilgileri daha önceden belirlenmiş bir zaman süresince saklanmalıdır.
Dahili kalibrasyonun metrolojik kontrol kapsamı, ilgili firmanın kendi yetkisindedir.Bu kapsam, ölçüm ve test cihazından elde edilen sonuçların yeterince doğru ve güvenilir olmasını sağlayacak belirli uygulamalara dayandırılmalıdır. Dahili kalibrasyon yapan organizasyonların iç amaçlar için uygulanan EN ISO 9000 serisi standartların gereksinimlerini sağlayacak şekilde akreditasyonu gerekli değildir. Bununla birlikte bir dış kurum tarafından izlenebilirlik ispatı olarak kullanılacak dahili kalibrasyon sertifikasının kullanımı, bu sertifikayı yayınlayan organizasyon yeterliliğini göstermesini gerektirir.
Standart hiyerarşisi ve şirketin ulusal standartlara dayanan ölçüm ve test sonuçlarının izlenebilirliğini anlatan metrolojik organizasyon yapısı Şekil 2-5’te gösterilmiştir. Standart veya ölçüm ve test cihazının kullanıcısı, hiyerarşinin her seviyesi için yapıdaki fonksiyonları ve metrolojik temeli ve yaptığı işin sonucu (dokümantasyon) ile gösterilmiştir.
Standartlar hiyerarşisinde terminoloji
Aşağıdaki tanımlar standartlar hiyerarşisi için geçerlidir ( Uluslar arası Metrolojide Kullanılan Temel ve Genel Terimler Sözlüğünden (VIM) alınmıştır, BIPM’in 1993 yayını.)
Primer standart:
En yüksek metrolojik özelliğe sahip olarak bilinen veya bu şekilde tasarlanan ve değeri, aynı büyüklüğün diğer standartlarına izlenebilirlik olmaksızın kabul edilmiş standart.
Uluslar arası standart:
Uluslar arası seviyede ilgili büyüklüğün diğer standartlarına değer aktarmak için uluslar arası bir anlaşmayla temel olarak kullanılan standart.
Ulusal standart:
Bir ülkede, ilgili büyüklüğün diğer standartlarına değer aktarmak için ulusal bir kararla temel olarak kullanılan standart.
Referans standart:
Belirli bir yerde veya organizasyonda bulunan genelde en yüksek metrolojik özelliğe sahip, yapılan ölçümlerin kendisinden türetildiği standart.
Transfer standardı:
Standartları karşılaştırmak için aracı olarak kullanılan standart.
Seyahat standardı:
Değişik yerler arasında taşıma amacıyla kullanılan, bazen özel bir yapıya sahip standart.
Çalışma standardı:
Bir referans standartla kalibrasyonu yapılmış, rutin olarak madde ölçülerinin, ölçü aletlerinin veya referans maddelerin kalibrasyonunun veya kontrolünün kendisiyle yapıldığı standart.Çalışma standartları, aynı zamanda referans standartlar da olabilir. Bu durum, çalışma standartlarının kalibrasyonunun direk olarak bir ulusal metroloji enstitüsünün standartları tarafından yapılmasıyla olur.
Sertifikalı referans malzeme (SRM):
Bir ya da birkaç özellik değeri bir prosedürle sertifika edilmiş, özellik değerlerinin belirtildiği birimin tam bir realizasyonuna izlenebilirliği ortaya koyan bir sertifikası olan ve her sertifikalı değerin belirtilmiş bir güvenilirlik seviyesinde bir belirsizlikle verildiği referans madde.
Anasayfa
Arama
Takvim
Yardım
