Bu yazıda genel olarak elektik mühendislerinin veya proje tasarımcılarının günlük otomasyon projeleri ve pano projeleri tasarlarken, en çok uyguladıkları işlemlerden yola çıkarak, nerede, nasıl ve hangi sistemle çalışırlarsa işlerini kolaylaştırabileceklerinin cevabını vermeye çalışacağım.

Son 10-15 yıl içinde tasarlanan/geliştirilen yazılımların büyük çoğunluğu sahip oldukları pazar paylarını arkalarına alarak daha modern yazılımlar geliştirememişlerdir. Konumlarını kullanıp kullanıcılarının problemlerini daha verimli çözmek yerine, kolay olanı seçip daha basit ve verimsiz çözümlerle yenileme (upgrade) yolunu seçmişlerdir.

Projelendirme sadece projenin tasarlanması safhasında değil, ayrıca üretim sırasında makina parkı ve tesislerin bakım ve onarımında verimlilik artırımı ve çabuk onarımı açısından da çok önemlidir.

Fabrikaların veya binaların şalt tesislerinin tasarımında, bakımında ve onarımında kullanılacak yazılımın, özenle ve gerçek testlerle seçilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde tercih edilen sistem, sadece kullanım sırasında zaman kaybettirmeyecek; hatta tesis/fabrika yaşam süresi boyunca çok uzun süren aksamalara sebebiyet verecek, üretim uzun süre duracak ve maddi kayıplarına neden olacaktır.

Üretim tesisleri bundan 20-30 yıl öncesine oranla çok daha hızlı bir şekilde çalışır duruma getirilmek zorundadırlar. Buna rağmen kullanımda kaldıkları süreler kısalmakta ve periyodik olarak, gereksinimler doğrultusunda revize edilmektedirler. Bu gereksinimler, tesislerin AR-GE sürelerinin aşırı derecede kısaldığını göstermektedir. Bakım ve onarımda yüksek oranda üretim kaybının önlenebilmesi için, hızlı ve kaliteli çalışma çok önem kazanmaktadır.

Özellikle üretim sektöründe tesis kurma ve bakım, yüksek oranda tasarruf potansiyeline sahip alanlardır. Bu alanda verimlilik her şirketin en önemli hedefleri arasındadır.

Şalt ve otomasyon projelerinin bilgisayar ortamında tasarımı ve bakımı (CAE/CAD, Bilgisayar Destekli Mühendislik ve Çizim) çok önemli bir safhadır. Bu safhanın önemi henüz ülkemizde tam anlaşılmamış olsa da, endüstrileşmiş ülkelerde gereken ilgiye ve öneme sahiptir.

Ülkemizde de mühendislik ve tasarım hizmetlerinin geniş çapta ücret karşılığında yapılır duruma gelmesi, mühendislik hizmetleri veren, pano ve otomasyon projeleri yapan şirketlerin hizmetlerine paralel ücret almalarına imkan verecektir. Hizmetine paralel kazanç sağlayan daha fazla şirketin tasarım ve mühendislik çözümlerine yatırım yapabilmelerini sağlayacaktır.

Proje safhaları ve dokümantasyon

Proje mantığı ve proje dosyaları

Piyasada mevcut birçok çizim programında ve branş yazılımında, proje mantığı nesne bazlı değildir. Projeye isim olarak proje denir, fakat kullanıcı projenin tasarım ve çizimini yaparken kendisi tüm dokümanları oluşturmak ve denetlemek zorundadır. Gerçek anlamda proje mantığı eksiktir veya yoktur.


Kullanıcı projesinin tekhat şemasını yaparken, tekhat çizimini dosya olarak oluşturmak zorunda kalır. Bu dosyayı saklayacağı bir dizin ve hatta alt dizin yapılarını kendisi oluşturmalıdır. Çizimlerinin kenar antetleri için kullanacağı şablonları, projesine ve/veya çizim sayfa/paftalarına kendisi kopyalamak zorundadır. Yani kullandığı antet dosyasını ve logoları, proje için oluşturduğu dizine kopyalaması gerekmektedir.

Yukarıda anlatılanlardan görüldüğü gibi, kullanıcının esas yapması gereken işin haricinde birçok fuzuli işle uğraşmak zorunda kalmaktadır. Bu işlemlerin bir kerelik değil, çok kez yapılması ve değiştirilmesi kullanıcının zaman kaybetmesine ve proje büyüdükçe kalitenin düşmesine sebep olmaktadır.

Tasarım ve çizim

Bir pano üreticisi şirketin veya orta yoğunlukta bir mühendislik şirketinin bir elemanı bir ayda ortalama 50 çizim sayfası olan 4-5 proje yapmaktadır. Bu projeler maksimum 6 göz panodan ibarettir ve otomasyon projeleridir. Dağıtım projeleri, daha çabuk tasarlanabilir/çizilebilir nitelikte olmalarına karşın; otomasyon projeleri çok yönlü ve daha karmaşıktırlar.

Bu projelerin başlangıcı tek hat şemalarından ve kaba malzeme listelerinden ibarettir. PLC içeren projeler için I/O listesi de başlangıca ait olmalıdır. Maalesef ülkemizde birçok proje bu dokümanlar olmadan başlamaktadırlar.

Proje başlangıç safhası

İşin sahibi veya çalışan mühendis, çoğu kez projeyi veya panoları yapacak şirkete kafasında yapılacak tesisin düşünceleri ile veya en iyi ihtimalle elinde karalama çizilmiş bir kağıt parçası ile gelir ve senaryoyu anlatmaya başlar. Üretim tesisinin hangi safhalardan geçerek neyi üreteceğini bilen, fakat bu iş için gerekli tesisin nasıl kurulacağını bilmeyen yetkili; “şurada bir valf olacak, şurada bir konveyör olacak, şurada bir başka şey olacak” ve bunun gibi düşüncelerini anlatır. Kesin olmayan ve tanımlanmamış düşüncelerle pano üreticisinin proje çizmesini bekler ve bunların da hemen doğru olmasını ister. Fakat bu proje için elbette bir ücret ödemek istemez. Çünkü panoyu aldığı için mühendisliğinin ücretsiz olması gerektiğini düşünür ve bekler.

Şayet projeyi ve panoları yapan şirketin sorumlusu, yaptıkları proje için ücret istemeye yeltenirse, ya “Üç tane çizik için paramı ödeyeceğiz!” ya da “Üç parça kağıt için para mı istiyorsun?” gibi sözlerle mühendisliği ayak altına alır ve projenin kesinlikle masa üzerinde çözülmesini önler. Sahaya montaja giden proje nihai noktasına ulaşıncaya kadar beklenmedik sayıda değişikliğe uğrar.

Yabancı ve yerli şirketler

Yabancı orijinli şirketler ülkemiz de olsalar da bu hizmetleri için genelde ücret alabilmektedirler. Proje sahipleri artık yavaş yavaş kendi vatandaşlarının da mühendislik hizmeti verebileceklerine kanaat getirmektedirler. Bu çok olumlu fakat henüz yeterli bir gelişme değildir. Çok büyük projeler, hala yabancı orijinli proje şirketlerinin görev alanında kalmaktadır. Elbetteki o şirketlerde de Türk mühendisler çalışmaktadır. Fakat yerli iş sahiplerinin yerli mühendislik şirketlerine tam güvenmemeleri ve büyük proje vermeye yanaşmamaları, bu şirketlerin palazlanmasını önlemektedir.

Mevcut durumu düzeltebilmek için sadece bir etkenin düzelmesi yetmemektedir. Fakat bu düzelmenin başlayabilmesi için, ülkemizde yapılan büyük çaplı işlerde yerli mühendislik şirketlerinin daha çok proje almalarının sağlanması gerekmektedir. Tabii ki bu şirketlerin yeterli teknik ve yönetim bilgisine sahip olmaları, projelerin aksamadan yürümesini sağlamaları gerekir.

Projelerin planlanan zaman dahilinde bitirilebilmesi için, yerli müşterilerin projelerinin kapsamını proje başlamadan önce kesin olarak tanımlamaları gerekmektedir. Yabancı orijinli şirketlere uyguladıkları kriterleri yerli şirketlere de uygulamalıdırlar. Yabancı şirketler yapılan değişiklikler için ücret talep ederek doğruyu yapmaktadırlar. Fakat yerli şirketler bu değişiklikler için ücret talep edecek cesarete sahip değildirler. Fakat müşteride bu ücretin verilmesi gerektiği bilincini yerli yüklenici için tabii olarak görmemektedir. Fakat kendi değişikliklerinden ötürü projenin uzaması durumunda; her zaman olmasa da, gecikme müeyyidelerini uygulayabilmektedir.

Gerekli yazılım özellikleri ve seçimi

Mühendislik bilgisinin yeterli olmasının haricinde mühendislerin veya teknik elemanların, işlerini gerçekleştirilmesi için gereken donanıma sahip olmaları gerekmektedir. Eskiden olduğu gibi günümüzde de projeler evvela masada bitirilip, sonra sahada uygulanmalıdırlar. Masadaki iş için elektrik mühendislerinin sadece çizim değil, mühendislik yapabilecekleri yazılımlara ihtiyaçları vardır. AutoCAD çok iyi bir çizim yazılımı olmasına rağmen, bir branş çözümü değildir ve bu işlem için yetersizdir.

Kullanılacak yazılımın şema tasarım/çizimi sırasında ve sonrasında sonuçlarını oluştururken kolaylıklar sağlaması gerekir. Yani elektrik mantığını anlayan, bir toprak klemensinin bağlanan kablodaki sarı-yeşil damarına bağlanması gerektiğini bilen; klemensleri, kabloları, sembolleri, pano içi kabloları otomatik olarak değişik gereksinimlere göre numaralayabilen; bir kontaktörün kullanılmamış kontak seçimlerini kullanıcı yanlış yapsa da otomatik olarak doğru yapan ve bu kontakların çapraz referanslarını otomatik ve doğru olarak takip eden; konforlu arama fonksiyonları ile çok kez yapılan değişiklikleri eziyet olmadan gerçekleştiren; projelerde kullanılan tüm malzemeleri çok yaygın olan Excel (*) formatında okuyup kullanıma sunan; proje çıktılarını tasarımcı ve müşteri arasında dahili PDF (*) formatında verebilen; resim ve diğer ofis yazışmalarını da kolay bir şekilde projeye entegre edebilen; Türkçe veya diğer dillere ait harfleri kullanabilen; tüm sonuç planlarını, klemens planlarını, kablo planlarını, pano içi kablaj listelerini, sahada klemens bağlama planlarını, cihaz listelerini, tedarikçi listelerini, parça listelerini, içindekiler sayfalarını, cihaz/PLC bağlantı/çapraz referans sayfalarını tam otomatik ve kolayca alabilen; yukarıda listelenen otomatik planları aynı zamanda Excel ortamına aktarabilen; pano içinde kullanılan tüm cihaz ve kabloların etiketlerini otomatik olarak değişik formatlarda çıktısını alabilen; konforlu pano tasarım özellikleri sunan; PLC projelerinde gereken otomatik projelendirme fonksiyonalitesi sunan; internetten/uzaktan projelerinize erişim sağlayan; yabancı dillere otomatik çeviri yapabilen; özellikle Türkçe kullanıcı arayüzü olan ve nihai olarak yedekleme ve yedekten okuma fonksiyonları olan bir yazılım olmalıdır.

Yukarıdaki özelliklere sahip yazılımlar mevcuttur ve kullanıcılarının çok yüksek kalitede projeler üretmelerine ve zaman tasarruf etmelerine imkan vermektedir. Kullanıcının sadece fiyat kriterine göre değil, daha doğru karar vermesini sağlayacak fiyat-performans kriterine bakarak karar vermesi gerekmektedir. Çünkü yazılımların çoğu ucuz denebilecek kadar düşük fiyatlarla satılmaktadırlar, fakat boş bir projeyi sadece oluşturmak dahi eziyettir.

Yatırım yapılacak sistemin yüzlerce menüsü içinde kaybolmamak için sistemi test etme talebinde bulunun. Ürünlerine/yazılımlarına güvenen şirketler size eğitimi dahi ücretsiz vermeyi kabul etmelidirler. Sonunda hayır deme riskine katlanmalı ve müşterisine doğru karar verebilmesi için yardımcı olmalıdırlar. Yazılımı sunan şirketin yatırım öncesi, güvenirliğini ve kompetan olup olmadığı kesinlikle denenmelidir. Teknik sorulara cevaplar kabul edilir süreler de istenmelidir. “Soruya cevap gelmedi!” şu veya bu gerekçeleri kabul edilmemelidir. Başta basit sorulara cevap veremeyen şirketler, sonra işler ciddiye bindiği zaman hiç cevap veremeyeceklerdir. Yazılımların en iyisinin dahi iyi kalmasını ve gelişmesini müşterilerinin talepleri belirler. Geride kalan ürünler ve şirketler er ya da geç kaybolurlar.

Türkiye’de yatırım yapmak zaten çok zor bir adımdır. O nedenle teknik elemanlar kararlarını vermeden önce bu branşta kullanılabilecek yazılımları ve bu yazılımları üreten ve satan şirketleri kesinlikle mercek altına almalıdırlar. Hem yerli, hem de yabancı ürünleri ve şirketleri sadece isimlerinden ötürü almayınız, evvela deneyiniz.

Bu alanda, yurtdışındaki rakiplerinden çok üstün yazılımları Türk şirketleri de sunmaktadırlar.

Bu yazılımlardan biri Mert Bilgi İşlem’in yerli ürünü Türk Eplan’ıdır. Bu ürün teknolojinin yurdu olan Almanya’da dahi, diğer yazılımlar terk edilerek kullanılmaktadır.